Portretten: Nederland

1.
Ik ben geboren in 1978, dat is rond dezelfde tijd dat Reagan en Thatcher de wereld gingen beïnvloeden met ‘There is no such thing as society.’ Ik heb nog wel iets van die samenleving (society) meegemaakt omdat ik het geluk heb dat ik uit Friesland kom, waar alles in die tijd een beetje achterliep ten opzichte van de Randstad. En waarbij de Randstad weer iets achterliep op Engeland en Amerika. Laatstgenoemd land is het land met onbegrensde mogelijkheden en dat met behulp van allesverslindende oorlogen in o.a. Vietnam een schuldenberg creëerde die alleen betaalbaar bleek met het afschaffen van de goudstandaard (in 1971). Dit leidde tot de invoering van fiatgeld (dat is geld waarvan de waarde net zoveel is als wat de gek ervoor geeft, oftewel in principe waardeloos geld)*. Maar de samenleving moest kapot van Reagan en Thatcher. Waarom? Omdat de samenleving onbetaalbaar was geworden. Hoe te doen? Met inflatie.
 
*Frits zegt: maar met fiatgeld moet je ook je belastingen betalen. Zo krijgt dat geld dan toch zijn waarde.
 
Nu is inflatie niets nieuws, de Romeinen hadden er al last van toen hun rijk ten onder ging aan onbetaalbaarheid, en de Britten, die de hegemonie van het geld nog hadden rond de jaren 1920 (dachten ze), moesten begin jaren 30 bakzeil halen en hun Engelse pond van de goudstandaard halen. De inflatie van Duitsland in de jaren 1920-30 is legendarisch (iedereen was daar Duitse Mark miljonair), maar ook landen als Nederland, Engeland, de VS en Frankrijk zagen over een periode van 20 jaar tijd (tussen WOI en WOII) hun munt met honderden procenten devalueren. De koek was toen, net zoals nu, wel een beetje op en het probleem werd op de lange baan geschoven met... inflatie: wat het idee van voorspoed moest behouden, totdat dat ook niet meer ging, en er oorlogsmachines moesten worden gebouwd omdat alleen daar nog iets mee kon bespoedigd worden…
 
2.
Het probleem zo medio jaren 80 was dat alles al uitgevonden was, en er alleen nog maar verfijning kon optreden. De rand van het paradigma was gelegd, de puzzel was bijna vol, waardoor de achtergebleven puzzelstukjes steeds fijnmaziger moesten worden. Van telefoon naar iPhone, van Cheers naar Seinfeld. Van Einstein en Curie naar scienceparken aan de rand van elke middelgrote Nederlandse stad waar elke dag duizenden wetenschappers werken (allemaal Einsteins, gelooft u het zelf?). Van twee geslachten naar vijftig tinten grijs. Van specialist naar duizend tussenstukjes waarbij men als arts nog steeds geen verantwoordelijkheid heeft! Van nog in iets geloven naar niets geloven (gematerialiseerd in een ziekteverwekker die je zelfs niet onder een elektronenmicroscoop kunt zien, maar waarvan er toch miljarden deeltjes in de lucht hangen als de R weer in de maand is).
 
Fijnmazig is minder tastbaar. Dat is dat wat samenlevingen in 1000 stukjes breekt. Het was geen sluwheid van Thatcher om de maatschappij op te willen breken, er was niks beter!
 
3.
Nu was er medio jaren 80 nog wel iets van ruimte te winnen, meest belangrijk: dat wat achter het zogenaamde ijzeren gordijn lag. Er werd muziek van gemaakt, journaals werden ermee gevuld, er was constante dreiging op… duck and cover, we kregen het luchtalarm (voor zover ik me kan herinneren is dat er altijd tijdens mijn leven geweest), en ik mocht naar het jeugdjournaal kijken. In die tijd was dat nog op vrijwillige basis (nu moeten kindjes verplicht op school naar het jeugdjournaal kijken). Ik deed het graag, al was het om daarmee het moment van naar bed te moeten gaan wat te rekken. Ik kan me weinig van het jeugdjournaal uit de jaren 80 herinneren, behalve dan dat Marga van Praag het presenteerde, dat er constante dreiging was, en dat er altijd van die irritante kindjes aan het woord werden gelaten die precies wisten wat er speelde in de wereld, en waarvan ik dacht: ‘Hoe weten ze dat zo goed?’ (antwoord: omdat deze kindjes perfect het narratief wisten na te praten, al dan niet op basis van hun ouders die… bij het jeugdjournaal werkten en die kindjes de antwoorden inprentten). Één verhaal kan ik me wel goed herinneren, dat was de vliegtuigstunt van ene Matthias Rust die als achttienjarige jongen met zijn Cessna besloot om over het ijzeren gordijn te vliegen om daarna doodleuk een sigaretje te roken op het Rode Plein in Moskou.
 
Hier zie je hem staan

 
En waarbij ik, kleine jongen die ik was (in 1987 was ik negen jaar oud) dacht… Hoe komt zo’n jongen aan een Cessna? Kan me niet herinneren hoe hij daaraan kwam. Maar ook, dat ik het verhaal op het jeugdjournaal zag als een soort van strip (ik las veel strips in die tijd), en letterlijk dacht: ‘Hoe kan je nou over een ijzeren gordijn vliegen?’
 
Mijn iets oudere zussen vonden dat erg grappig. ‘Haha, Willem denkt dat er aan de grens van West- en Oost-Europa letterlijk een ijzeren gordijn hangt!’
 
Maar dat dacht iedereen in die tijd hoor. Ik was alleen zo eerlijk om er rond voor uit te komen, dat was het verschil tussen mij en mijn zussen.
 
Maar het meest rare van alles vond ik dat, zoals ze dat op het jeugdjournaal uitlegden, deze beelden opgenomen waren door… Amerikaanse toeristen die in Moskou waren. 

Maar hoe kwamen die dan over het ijzeren gordijn heen, dacht ik.
Was dat hele idee van een gordijn niet een farce?
-Precies wat ik natuurlijk als jongetje moest denken.
 
Want dat gordijn was een farce, en Oost-Europa heeft het geweten.
Ook hier was er sprake van inflatie. Mercedes en Cola moesten hun bedrijven runnende houden en het vrije Westen was nou eenmaal verzadigd. En dus gingen deze bedrijven de boer op door het grootste land op aarde te verwesteren. Die arme Russen (het waren met name de Russen die de klos waren, bleek anno jaren 90), die hun heikneuterige gemeenschap zagen veranderen in West-Berlijn. Klein Orkest (Harrie Jekkers) zong er al in 1984 over:
 
‘West Berlijn, de Kurfürstendamm
Er wandelen mensen langs porno- en peepshow
Waar Mercedes en Cola nog steeds op een voetstuk staan

En de neonreclames die glitterend lokken
Kom dansen, kom eten, kom zuipen, kom gokken
Dat is nou veertig jaar vrijheid, er is in die tijd veel bereikt

Maar wat is nou die vrijheid zonder huis zonder baan
Zoveel Turken in Kreuzberg die amper kunnen bestaan
Goed, je mag demonstreren, maar met je rug tegen de muur
En alleen als je geld hebt, dan is de vrijheid niet duur.’
 
Hoe kregen die Russen geld? Door inflatie! Van welke munt? De roebel! Daar ging hun staatspensioen. En cola en auto’s… werden geïmporteerd. De Lada-fabrieken gingen dicht, de sociale zekerheden werden ‘gerevolutionaliseerd’ en dood door alcoholisme en pure wanhoop werd de nieuwe norm voor de werkloze Russische staatsburger, waarbij het paradigma van de westerse wereld (Mercedes en Cola, verder konden we het ook niet bedenken) nog even door kon groeien.

En nu is die koek ook op.
 
(Wordt vervolgd)